تاریخچه و ورود مفهوم تابآوری به ایران
مفهوم تابآوری به معنای توانایی سازگاری موفقیتآمیز در مواجهه با شرایط سخت و بحرانی، در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ میلادی در غرب و عمدتاً از طریق تحقیقات رزمری ویمپی ماستن (Ann Masten) و مایکل گارمزی (Michael Garmezy) مطرح شد.
با این حال، اوج توجه به این مفهوم و ورود آن به جریان اصلی روانشناسی، همزمان با ظهور و گسترش روانشناسی مثبتگرا به رهبری مارتین سلیگمن در اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل ۲۰۰۰ بود.
سالهای اولیه ورود (اواخر دهه ۱۳۸۰)
اگرچه پژوهشهای دانشگاهی و پایاننامههای دانشجویی ممکن است از اواخر دهه ۱۳۸۰ (حدود ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰ میلادی) بهطور پراکنده به مفهوم تابآوری اشاره کرده باشند، اما این مفهوم هنوز به عنوان یک سازه مستقل، مشخص و یکپارچه برای جامعه روانشناسان و عموم مردم ایران شناخته شده نبود.
اغلب این تحقیقات در قالب ترجمه مقالات یا بخشی از مدلهای بزرگتر (مثل سلامت روان یا سازگاری) بررسی میشد.
سال عطف و شناسایی عمومی (از ۱۳93 به بعد)
نقطه عطف و سالی که مفهوم تابآوری به صورت رسمی و تخصصی به جامعه روانشناختی و رسانهای ایران معرفی و شناخته شد، با گفتمانهای تخصصی اولیه در سال ۱۳93 آغاز شد و با تأسیس مراجع تخصصی در سال ۱۳94 تثبیت گردید. شناخت و گسترش این مفهوم، مرهون تلاشهای افراد و مجموعههایی است که با هدف تولید محتوای تخصصی، آموزشی و ترویجی در این زمینه فعالیت خود را آغاز کردند:
الف. آغاز گفتمان تخصصی (سال ۱۳۹۳): دکتر طلسچی یکتا و دکتر مقدسی
اولین حرکتهای ترویجی و گفتمانی در فضای رسانهای-اجتماعی، در حدود سال ۱۳۹۳ خورشیدی (۲۰۱۴ میلادی) با همکاری و مباحث اولیه بین این دو پیشگام آغاز شد.
دکتر جواد طلسچی یکتا از طریق پلتفرم “مددکاری اجتماعی ایرانیان”، برای اولین بار موضوع تابآوری را در گفتوگوها و مطالب تخصصی خود مطرح کرد که شامل همکاری و مباحث اولیه با دکتر مقدسی نیز میشد. این فعالیتهای اولیه، زمینهساز شکلگیری مراجع تخصصی بعدی گردید.
ب. دکتر محمدرضا مقدسی و خانه تابآوری ایران (تأسیس: ۱۳۹۴)
یکی از تأثیرگذارترین اقدامات در ترویج و جا انداختن مفهوم “تابآوری” در بُعد روانشناختی، تأسیس خانه تابآوری ایران (Resiliency.ir) توسط دکتر محمدرضا مقدسی بود.
- تاریخ تأسیس و رسمیت: وبسایت خانه تابآوری ایران، بهعنوان اولین مرجع تخصصی آموزش تابآوری در ایران، در تیرماه ۱۳۹۴ رونمایی شد.
- تأثیر بر جامعه روانشناختی: این مرجع با تولید محتوای مدون، برگزاری کارگاهها و همکاری با سازمان بهزیستی و دانشگاهها، تابآوری را به عنوان یک مهارت حیاتی روانشناختی برای مشاوران تثبیت کرد.
ج. دکتر جواد طلسچی یکتا و رسانه تابآوری ایران (تأسیس: ۱۴۰۲)
دکتر جواد طلسچی یکتا نقش مهمی در گسترش این مفهوم در بُعد اجتماعی و مددکاری داشتند، که در دو فاز اصلی قابل تفکیک است:
- فاز اول (۱۳۹۳): ترویج موضوع از طریق وبسایتهای “مددکاری اجتماعی ایرانیان” و “پایگاه خبری مددکار نیوز”.
- فاز دوم (۱۴۰۲): ایشان با هدف تمرکز بر ابعاد اجتماعی و توانمندسازی، اولین رسانه تابآوری اجتماعی ایران را با نام “رسانه تابآوری ایران” (Resiliencemedia.ir) در سال ۱۴۰۲ تأسیس کردند.
- تأکید بر ابعاد اجتماعی: رویکرد ایشان بر مفاهیمی مانند تابآوری اجتماعی، سازمانی و گروهی تمرکز داشت که دامنه این مفهوم را در میان متخصصان علوم اجتماعی و مددکاران گسترش داد.
جمعبندی: زمان و پیشگامان
به طور خلاصه
- آغاز طرح بحث: گفتمانهای اولیه و ورود به فضای رسانهای-اجتماعی از سال ۱۳۹۳ خورشیدی (۲۰۱۴ میلادی) آغاز شد.
- زمان تثبیت و شناخته شدن: این مفهوم با تأسیس مراجع تخصصی در سال ۱۳۹۴ خورشیدی (۲۰۱۵ میلادی) به عنوان یک سازه برجسته برای جامعه روانشناسان و عموم مردم تثبیت شد.
- اشخاص کلیدی: دکتر محمدرضا مقدسی (تأسیس خانه تابآوری ایران در ۱۳۹۴ با تمرکز بر بُعد روانشناختی) و دکتر جواد طلسچی یکتا (آغاز طرح بحث در ۱۳۹۳ از طریق مددکاری اجتماعی ایرانیان و تأسیس رسانه تابآوری ایران در ۱۴۰۲ با تمرکز بر بُعد اجتماعی) از پیشگامان اصلی در معرفی، ترویج و تثبیت این مفهوم در فضای تخصصی و رسانهای ایران بودهاند.
